Социалистік мемлекеттерді? нары?ты? саясат?а ?туі мен ашы? саясатты ж?ргізгеніне байланысты д?ние ж?зінде жа?а геоэкономикалы? жа?дай ?згеріп, ?лтты? экономикаларды? бір-біріне т?уелділігі ны?ая т?сті. Жа?а экономикалы? ?лгідегі ?атынас?а к?шу барысында ?аза?станда е?бек нары?ы елеулі ?згерістерге ?шырады.

Е?бек нары?ы — нары?ты? экономиканы? к?рделі элементі. Егеменді ?аза?стан е?бекті халы?аралы? реттеуді? ?атысушысы болып табылады.

Е?бек ?атынастарын реттейтін к?п жа?ты конвенцияларды? саны к?п. Оларды бірнеше топтар?а б?ліп ?арастырамыз.

1-ші топ: Адам ???ы?ы саласында?ы жалпы таныл?ан актілер — Адам ???ы?тары туралы жалпы декларацияны? (1948 ж. 10 желто?сан) 23-бабында: «?р адамны? е?бек етуге, ж?мыс т?рін еркін тандау?а, ?діл ж?не колайлы е?бек жа?дайына, ж?мыссызды?тан ?ор?алуына ???ы?ы бар» делінген.

1966 жыл?ы Экономикалы?, ?леуметтік ж?не м?дени ???ы?тар туралы пактіні? 6-бабында: «?р адам ??ндылы?ы те? е?бегі ?шін, нендей бір кемітусіз, те? е?бека?ы алу?а ???ылы. ?р адам?а ?ауіпсіз ж?не гигиеналы? талаптар?а сай е?бек жа?дайлары ?амтамасыз етілуі тиіс» делінген.

2-ші топ: Халы?аралы? е?бек ?йымы (б?дан ?рі ХЕ?) ?абылда?ан халы?аралы? к?п жа?ты конвенциялардан т?рады. ?аза?стан Республикасы 1993 жылдан бастап ХЕ?-ны? ?атысушысы болды. Осы жылдан бізді? республикамыз е?бекпен ?амту, енбекті ?ор?ау, ?леуметтік ?ор?аудын халы?аралы? ?рдісіне тартылды, ?з кезегінде б?л ?рдіс ?аза?станны? е?бек базасын жетілдірді.

К?п жа?дайда конвенциялар адамдарды? е?бекке ???ы?ы мен ?олайлы е?бек жа?дайын іс ж?зіне асыруына ба?ыттал?ан. 1990 жылды? 1 ?а?тарында ХЕ? № 169 Конвенцияны дайындады. 1919 жыл?ы Версаль бейбітшілік келісіміне с?йкес ХЕ? ??рылды, ол Б??-ны? арнайы мамандандырыл?ан мекемесі. Негізгі ма?саты — е?бек жа?дайы мен е?бекшілерді? ?міріне арнал?ан конвенциялар мен ?сыныстарды ?абылдау?а ба?ытталады. Ортаазиялы? ??ірде ХЕ? ?кілдігі Алматыда 1995 жылды? а?пан айында ашылды. ХЕ?-ны? ратификациялан?ан конвенциялары ?аза?стан Республикасында к??ы?ты? реформа ж?ргізуге ж?не ?лтты? за?наманы? негізін ?алыптастыру?а м?мкіндік береді. Себебі, Орталы? Еуропа мемлекеттеріні? т?жірибесіне с?йенсек, халы?аралы? сахнада е?бек саласында беделді орын?а ие болу ?шін мемлекет бірлескен мемлекеттер ода?тарымен ?атынас?а т?суі ?ажет. ?аза?стан Республикасы ХЕ?-мен келесі ба?ыттар бойынша ?рекеттестікті ж?зеге асыруда: ша?ын ?алаларда ж?мыспен ?амту; ?зін-?зі ж?мыспен ?амтуды дамыту; жабыл?ан к?сіпорынны? ж?мысшыларын ?леуметтік ?ор?ау мен ж?мыспен ?амтамасыз ету, жеке бизнес пен к?сіпкерлікті ауылды? жерлерде ?йымдастыру; жергілікті мамандардан ке?есші мен сараптамалы? к?мек беретіндерді, халы?аралы?-???ы?ты? актілерді ?олдануды дайындау т.б. ХЕ? е?бек-мигранттарды? ж?не оларды? отбасы м?шелеріні? ???ы?тарын ?ор?ау ж?нінде конвенциялар мен ?сыныстар ?абылдады. 1958 жыл?ы е?бек саласында?ы кемітушілік туралы кон­венция; 1949 жыл?ы Е?бекші-мигранттар туралы конвенция; 1975 жыл?ы К?ші-?он саласында?ы асыра пайдаланушылык пен е?бекші-мигранттар?а сотка ж?гінуге те? м?мкіндіктерді ?амтамасыз ету жоніндегі конвенция; 1970 жыл?ы А?ы толенетін демалыс женіндегі ?леуметтік ?амтамасыз ету саласында ???ы?тарды ?ор?ау; Бірлестіктерді? еркіндігі мен ?йымдастыру ???ы?ын ?ор?ау туралы 1948 жылы ?абылдан?ан конвенциялар бар.

Е?бекші-мигранттар туралы конвенция?а д?лірек то?талатын болса?, онда ХЕ?-?а м?ше мемлекет, занды т?рде мемлекетті? аума?ына келген иммигранттар?а ешбір н?сілдік, ?лтты?, діни, жынысты? белгілер бойынша кемсітпей, ?з азаматтары пайдаланатын ???ыктарды (жала?ы алу, ж?мыс уа?ыты, мерзімнен тыс ж?мыс?а а?ы т?леу т.б.) ?сыну?а міндетті. ХЕ? ?сыныстары мен конвенциялары мигранттарды барлы?де?гейде ?ор?айды. Мигранттар саясатын ба?ылауды мемлекетті? ?кілетті органдары ж?ргізеді. Иммигранттар ж?мыс орнына келгенге дейін кедендік баждардан босатылуы тиіс, сондай-а?, олар?а талап?а с?йкес ж?мыспен ?амтамасыз ету м?селелері ?арастырыл?ан. «Мигранттар ж?мыстарын белгіленген уа?ыттан б?рын то?тату туралы шы?арыл?ан шешімге ша?ымдану?а ???ылы ж?не егер олар мемлекеттен шы?арылса, ?кімшілік немесе за?ды процедураларды ж?зеге асыру барысында ешбір шы?ынды ?темейді, ХЕ? конвенцияларыны? бір?атары е? т?мен жала?ы т?леу, е?бек жа?дайы, ?ауіпсіздік техникасы, ынталандыру, ?леуметтік ?амсыздандыру, к?сіптік ода?тарды? ???ы?тарына, орын ауыстыру еркіндігі ж?не сот?а ж?гіну ???ы?ы, денсаулы? ?ор?ау ж?не ?ауіпсіздікке арнал?ан.

?аза?стан ХЕ? е?бекті ?олдануды? ?р т?рлі м?селелері бо­йынша конвенциялар ?абылдады, атап айт?анда — ж?мыспен ?амтамасыз ету саласында?ы саясат туралы, кейбір салаларда ж?мыс?а ?абылданатын е? т?менгі жас м?лшері, ананы ?ор?ау туралы, ?ндірістік к?сіпорындарда?ы апта сайын?ы демалыс туралы, ж?мыс уа?ытын ?ыры? са?ат?а дейін ?ыс?арту тура­лы т.б. Ратификациялан?ан конвенциялар?а «?ндірістік орта-даты е?бек тазалы?ы мен ?ауіпсіздігі» туралы ж?не «Ж?мысшыларды ж?мыс орындарында шу, вибрация, ауаластануыны? н?тижесінен пайда болатын к?сіби т?уекелден ?ор?ау» туралы конвенциялар жатады.

Конвенцияны? 4-бабына с?йкес: «?йымны? ?р м?шесі ?лтты? жа?дай мен т?жірибеге сай ?ндірістік ортада е?бек тазалы?ы мен е?бек ?ауіпсіздігі саласында ?кілетті ?йымдармен, к?сіпкерлермен ж?не ж?мысшылармен бірлесіп, ж?йелі т?рде келісіммен ?лтты? саясатты ж?ргізеді».

Конвенцияны? 4-бабында: «?лтты? за?намада ж?мыс орын­дарында шу, вибрация, ay а ластануыны? н?тижесінен туындай­тын к?сіби т?уекелді? алдын алу?а ж?не шектеуге ба?ыттал?ан шаралар колданылу тиіс» делінген.

?кінішке орай, б?гінгі танда жо?арыда атал?ан конвенцияларды? тиісті баптары іс ж?зіне асырылмай отыр. Сондыктан, 2 Конвенция толы?ымен іс ж?зіне асырылуы ?шін ?осымша ?лтты? нормативтік актілерді т?тенше т?ртіпте ?абылдау керек.

Аны?ына келсек, конвенция е?бек ???ы?ында ?сынысты? сипатта?ы халы?аралы? шарт?а жатады, онда бір елді? ішкі е?бек за?намасына араласу ма?саты жо?. Біра?, егер ?андай да бір елді? парламенті конвенцияны бекітсе, ол е?бек туралы ?лтты? за?наманы? ??рама б?лігі болады.

1990 жылды? желто?санында Б?? жалпы Ассамблеясы «Ж?мысшы-мигранттар мен оларды? отбасы м?шелеріні? барлы? ???ы?тарын ?ор?ау» туралы халы?аралы? конвенцияны ?абылдады. 8-бап?а с?йкес: «Ж?мысшымигрант ж?не оны? от­басы м?шелері кез келген мемлекетті, соны? ішінде ?зі шы??ан мемлекетін коса, еркін т?рде ?алдырып кетуге ???ылы. Ж?мысшы-мигрантты? жалдау шарты бойынша, келген мемлекетте уа?ыты ая?талса, ол ?з еліне тап?ан жала?ысын аудару?а ж?не ?з жеке м?лкін алып кетуге ???ылы».

Мигранттарды ?ор?ау ж?ніндегі халыкаралы? нормалар екі жа?ты шарттарда, Б??, ХЕ? мен ?зге ?йымдарды? ше?берінде кабылдан?ан конвенцияларда бар. Екі жа?ты келісімдер 60-жылдарда жасалына бастады. Ж?мыс к?шіні? тапшылы?ына шыра?ан Батыс Еуропа елдері, д?лірек айт?анда Бельгия, Нидерланд, ГФР, Франция, Швейцария, Алжир, Испания, Греция, Порту­галия, Т?ркия, Марокка ж?не Туниспен ж?мыс к?шіні? импорта туралы екі жа?ты келісімдерді жасасты. Б?л шарттарда келесі м?селелер карастырыл?ан:

—      ж?мысшыларды шетелге жіберу с?ра?тарымен айналысатын мемлекетті? у?кілетті орныны? м?ртебесі;

—      а?парат алмасу т?ртібі мен бос орындар ж?нінде хабарландыру;

—    за?сыз мигранттар. Мигранттар за?сыз жолмен белгілі бір мемлекетке келсе, онда оны шы?ару т?ртібі;

—      кандидаттарды? тізімі;

—      алдын ала с?рыптап алу;

—      медициналы? к?мек к?рсету;

—      кіру к?жаттары ж?не ж?мыска орналасу?а р??сат;

—           жеке е?бек шарты. ?анша тілде е?бек шарты жасалу ?ажеттілігі;

баспана. Ж?мысшыны ж?мыс істеуге келген мемлекет баспанамен ?амтамасыз ету м?мкіндігі;

—      юрисдикция. Дау туында?ан жа?дайда ?ай елді? ???ы?ы ?олданылады.

Е?бек к?ші-?оныны? ма?ыздылы?ын ескеріп, ?лттык за?намаларды е?бекші-мигранттарды? ???ы?тарын ?ор?ауды жо?ары д?режеге жеткізу ?шін ТМД-?а катысушы-мемлекеттерді? парламентаралы? ассамблеясы занды ?сынысты? сипат?а ие акт кабылдады.

?аза?стан Республикасыны? ТМД ше?берінде жасал?ан халы?аралы? келісімдері: ТМД жар?ысы (22.01.93)

  1. Е?бек, к?ші-?он ж?не ТМД-?а катысушымемлекеттерді? т?р?ындарын ?леуметтік ?ор?ау ?шін Ке?есші Ке?есті ??ру туралы келісім (13.11.92).
  2. Азаматты?, отбасылы?, ?ылмысты? істер бойынша ???ы?ты? к?мек пен ???ыкты? ?атынастар туралы Минск конвенциясы (22.01.93).
  3. Бос?ындар мен м?жб?рлі ?оныс аударушылар?а к?мек к?рсету туралы келісім (24.12.93).
  4. Экономикалы? Ода?ты ??ру туралы шарт (24.09.93).
  5. Е?бек миграциясы мен ж?мысшы мигранттарды ?леуметік ?ор?ау саласында?ы ?ызметтестік туралы Келісім (15.04.94). ?аза?стан осы келісімді ратификациялады (8.09.94).
  6. ТМД ?атысушы-мемлекеттерді? азаматтарыны? зейнета?ы мен ?амсыздандыру саласында ???ы?тарыны? кепілдігі туралы келісім (13.03.92).
  7. К?ші-?он саласында?ы ?ызметтестік туралы ?аза?стан, ?збекстан, Кыргызстан Республикалары арасында?ы Меморан­дум (8.07.94).

ТМД Жар?ысыны? 4-бабы ?леуметтік ж?не к?ші-?он саясатына арнал?ан. ТМД-?а катысушы-мемлекеттер келесі ?леуметтік ж?не экономикалы? ба?ыттар бойынша кызметтестікті ж?зеге асырады: нары?ты? ?атынастарды? негізінде ортак экономикалы? айма?ты калыптастыру ж?не тауарлар, ?ызметтерді?, капиталдарды? ж?не ж?мыс к?шіні? еркін орын ауысуы; ?леуметтік саясатты бакылау мен ?йымдастыру; орта? ?леуметтік ба?дарламаларды дайындау.

ТМД Жар?ысына ?ара?анда, экономикалы? Ода?ты ??ру туралы шарт е?бек катынастарын на?тыра? реттейді. 5-тарау «?леуметтік саясаты Жалпы таныл?ан халы?аралы? ережелер ескеріп е?бекті ?ор?ау мен е?бек жа?дайлары саласында орта? саясатты ж?ргізу, е?бекті ?ор?ау ережелері мен нормаларына жалпы талаптарды дайындау, е?бек жа?дайларына ?атысты мемлекеттік ба?ылау мен сараптама ж?ргізу; ж?мыс к?шіні? к?ші-?оны мен ?леуметтік са?тандыру, азаматтарды зейнет-а?ымен ?амсыздандыру саласында ?зара міндеттемелерді реттейтін арнайы келісімдерді жасау.

?зербайжан, Армения, Беларусь, Грузия, ?ыргызстан, Мол­дова, Ресей, Т?жікстан, Т?рікменстан, ?збекстан, Украина мен ?аза?стан Республикалары ?кіметтері арасында жасалган, 1994 жылы 15 с?уірде М?скеу ?аласында ?ол ?ойыл?ан е?бек к?ші-?оны ж?не е?бекші-мигранттарды ?леуметтік ?ор?ау саласында?ы ынтымактасты? туралы Келісімді ?аза?стан Республикасы Жо?аргы Ке?есі 1994 жыл?ы 8 ?ырк?йекте №147 каулысымен бекітті. Келісім экономикалы? Ода? ??ру ж?ніндегі Шартты? ережелеріне; Б??-ны? ХЕ? ше?берінде жасалган адам ???ы?тары мен ?а?идалары саласында?ы негізгі аралы? ??жаттарына с?йенуге; ТМД мемлекеттері арасында?ы е?бектік к?ші-?онны? масштабы мен м?ндеріне, сондай-а?, осы Келісімге ?атысушы мемлекеттерді? атал?ан елдер аума?ында е?бекші-мигранттарды? е?бек ?ызметі ж?не оларды ?леуметтік ?оргау саласында?ы осы Келісімді жан-жа?ты дамыту?а негізделген.

Осы Келісімге ?ол ?ой?ан мемлекеттерді? біреуіні? аума?ында т?ра?ты т?ратын ?ызметкерлерді? ж?не оларды? отбасы м?шелеріні? меншік т?рі мен шаруашылы? ж?ргізу нысанына ?арамастан, бас?а бір мемлекетті? аума?ында к?сіпорында?ы е?бек ?ызметі мен оларды ?леуметтік ?ор?ау саласында?ы Келісімге отыр?ан ТМД елдері арасында?ы ?арым-?атынасты? негізгі ба?ыттарын реттейді.

Келісім бос?ындар?а ж?не лажсыз ?оныс аударушылар?а; ?ыс?а мерзімге шы??ан еркін к?сіптегі адамдар мен ?ртістерге; білім алу ма?сатында арнайы келген адамдар?а ?олданылмайды. ?ызметкер-мигрант м?ртебесін ?зі шы??ан жа?ты? аума?ында т?ра?ты т?ратын ж?не ж?мыс?а орналас?ан жа?та, за?ды негізде а?ылы кызметпен айналысатын адамдар алады. Т?сініктеме ретінде айта кету керек, ж?мыс алу ретінде бас?а мемлекетке ?оныс аудар?ан адамны? ?зі т?ра?ты т?ратын елі оны? шы??ан жа?ы болып есептеледі. Бас?а мемлекеттен кел­ген ?ызметкер-мигрантты? аума?ында ?з е?бек ?ызметін е?бек шарты бойынша ж?зеге асыратын мемлекет е?бекке орналасу жаты болып табылады.

Е?бек к?ші-?оны ж?не ж?мысшы-мигранттарды ?леуметтік ?ор?ау саласында?ы ынтыма?тасты? туралы Келісімге ?ол ?ой?ан ТМД елдеріне ?аза?стан Республикасы ж?мыс?а барма? ниеті бар адамдар?а, егер екі жа?ты келісімде ?згеше к?рсетілмесе, сол е?бекке орналасатын елді? за?ында к?зделген ж?мыс?а тарту т?ртібі, біліктілікке, жас?а ?ойылатын ж?не бас?а талаптар таралады.

Келісімге ?ол ?ой?ан ТМД елдеріні? ?р?айсысы ж?мыс?а орналасатын мемлекетті? тіліне немесе орыс тіліне аударыл?ан, шы??ан жа?ты? аума?ында белгіленген т?ртіпте к?рделендірілген дипломдарды, білімі туралы ку?ліктерді, ата?, разряд, біліктілік берілгендігі туралы тиісті ??жаттарды ж?не е?бек ?ызметін ж?зеге асыру ?шін ?ажетті бас?а ??жаттарды мойындайды.

Е?бек к?ші-?оны ж?не ж?мысшы-мигранттарды ?леуметтік ?ор?ау туралы Келісімге ?ол ?ой?ан бас?а елдерге ?аза?стан Республикасынан ж?мыс?а бар?ан адамдарды? же?ілдік негіздегі ж?не маманды? бойынша ?тімдерімен ?оса, жалпы е?бек ?тімін е?бекке орналастыр?ан жа? ?зара мойындайды. Сонды?тан да, ?ызметкер-мигрант ж?мыс?а орналас?ан жа?тан біржолата ?еткенде, ж?мыс беруші (жалдаушы) ?анша жала?ы алып т?р?анды?ы жайында м?ліметі бар аны?тама немесе бас?адай ??жат береді.

?ызметкер-мигранттарды? ?аза?стан аума?ынан Келісімге ?ол ?ой?ан бас?а мемлекетті? (субъект орналасатын жа?ты?) аума?ына баруы, онда болуы ж?не ол жерден кетуі к?шіндегі за?нама?а ж?не сол мемлекеттермен ?аза?стан Республикасы арасында жасал?ан келісімдерге с?йкес ж?зеге асырылады. Ал, ж?мыс?а орналас?ан елді? зандарын б?з?ан немесе сол елде шетел азаматтарыны? болуы т?ртібі са?талма?ан жа?дайда ж?мыска орналастыр?ан ел ?ызметкермен арада?ы шартты? мерзімінен б?рын б?зылуын ж?не ?ызметкер-мигранттарды? ?аза?стан Республикасына ?айтарылуын талап ете алады.

ХЕ?-дан ?зге к?ші-?онмен айналысатын халы?аралы? к?ші-?он ж?ніндегі ?йымы (ХК?) — ?кіметаралы? ?йым, 76 мемле­кет ??рды. ХК?-?а ?осымша 46 мемлекет бакылаушылар ретінде кіреді. ХК?-ны? ресми ?кілдігі Алматыда 1997 жылы ашылды, осы кезден бастап, Казахстан бакылаушы м?ртебесін иеленді.

1998 жылдын ?а?тарында Каза?стан Республикасымен ХК? арасында ынтымактасты? туралы ?кіметаралык келісімге ?ол койылды, Астанада 1999 жылы ХК?-ны?та?ы бір ке?сесі ашыл­ды. 2002 жылы Сырт?ы істер Министрлігіні? мемлекеттік хатшысы-министр Касымжомарт Токаев ХК?-ны? басшысы Б. Мак-кинлинге 2002 жыл?ы 15 казанда?ы ?аза?стан Республикасы Президентінін. «?аза?стан Республикасыны? КХ?-на м?шелігі туралы» Жарлы?ына с?йкес, дипломатиялы? жолдар аркылы Каза?стан Республикасын да осы ?йым?а ?абылдау туралы ?тінішін жіберді.

ХК? ?азакстан Республикасыны? ?тінішін 84-ші сессиясында ?арастырды. 2002 жылы 2 желто?санда ?аза?стан КХ?-ны? толы? м?шесі болды.

ХК? б?л Б??-ны? арнайы мекемесі болма?анымен, оны? к?птеген б?лімдерімен орта? ?ызмет ат?аруда.

ХК? 1951 жылы ??рылып, 2001 жылы ?зіні? 50 жылды?ын атап ?тті. ?кіметаралы? ?йым бол?ан со?, ХК? 6 ба?ытта ?з кызметін ат?аруда:

  1. Бос?ындарды 3-ші мемлекеттерге ?оныс аудару, мигрантгарды тасымалдау, олар?а к?мек к?рсету.
  2. Жо?ары білікті ?лтты? кадрларды ?з мемлекеттеріне жіберу (олар білім ал?ан со?).
  3. Мигранттар ?шін медициналы? к?мекті ?йымдастыру.
  4. К?ші-?он ?рдісін бас?ару.

5. К?ші-?онмен байланысты а?паратты? компанияларды ?йымдастыру.

6. Траффикті? алдын алу.

ХК? ?р мемлекетке к?ші-?он саясатын аны?тау?а, оны д?рыс ?рі тиімді ?алыптастыру мен дамуына к?мектеседі. ХК? коші-?онды бас?аруды 3 б?лімгеб?леді; ??рылысы, ??жаттарды ресімдеу; ба?ылаушы-?ткізуші пункттерді ?йымдастыру.

  1. К?рылысы-миграциялы? саясатты? негізгі, за? шы?арушы база ж?не онымен байланысты р?сімдеу.
  2. ??жаттарды ресімдеу ж?не идентификациялау — паспорт, ?лтты? визаны ж?не ?зге т?л?аны ку?ландыратын ??жаттарды беру.
  3. Ба?ылаушы-?ткізуші пункттер — за?сыз мигранттарды ?стау?а ы?пал жасайды. ??жаттарды бакылау мен зерттеу авто­мобиль, теміржол, ?уе порттарында, кеме порттарыны? пункті ерінде ?ата? т?рде ж?ргізілуі керек.

ХК?-ны? кейбір жобаларында иммигранттар?а тіл курстарын ?йымдастыру ?арастырыл?ан. ХК? Канада?а жіберілген 93 ау?андык бос?ын?а ?з к?мегін тигізді. ХК?-ны? бакылауымен А?Ш-?а т?ракты т?ру?а кететін эмигранттарды медициналык тексеруден ?ткізуі Бельгия ?аржыландырыл?ан жобаны ХК? іс ж?зіне асырды, н?тижесінде, осы мемлекетте за?сыз иммиграттар саны к?рт т?мендеді. ХК? адамдарды? траффигі ту­ралы е? бірінші рет халыкаралы? де?гейде ?оз?а?ан ?йым. 1997 жылдан бастап, ХК? ТМД мемлекеттеріндегі траффикті зерттеуге кірісті. Б?л ?рдіс белсенді т?рде Украинадан басталды.

Адамдарды? траффигі ?сіресе, ?йелдер мен балалар траффигі — адамдарды мемлекет ішінде немесе шетелге сату, сатып алу, оларды сексуалды? ж?не е?бек ж?мыстарына м?жб?рлеуге беру.

Б?гінгі к?ні ?аза?стан Республикасы мен ХК? к?ші-?он ?рдісін бас?ару ж?ніндегі жобалар бойынша бірлесіп, кызмет ат?аруда. ХК? ?аза?станны? миграциялык саясатын зерттеп, Республикамыз?а арнал?ан к?рделі, к?п жыл?ы к?ші-конды? ба?дарламаны ?сынды. Б?л ба?дарламада к?ші-?онды? ?рдісті жан-жа?ты, толы? дамыту ба?ыттары к?рсетілген. Мысалы: ???ы?ты? институтты? базасын дамыту, к?ші-?онды? кызметті? ж?мысшыларын о?ыту ж?не т?жірибе алмастыру?а жіберу, осы ?ызметті? саясатын д?рыс аныктау т.б.