Т?сінігі

Халы?аралы? сауда-экономикалы?, ?ылыми-техникалы? шарттарды орындау барысында тараптарды? арасында даулар пайда болады. Б?л даулар к?бінесе шартта к?рсетілген міндеттерді орындамау?а байланысты туындайды.

Сырт?ы сауда т?жірибесі к?рсеткендей б?л дауларды? к?пшілігі тараптарды? ?зара келісімдері ар?ылы шешіледі. Егер де даулар тараптарды? ?зара келесімдері ар?ылы шешілмесе, онда дау ?шінші немесе арбитраж сотты? ?арауына беріледі.

Халы?аралы? сырт?ы саудада пайда болатын даулар, я?ни ?кімет аралы? экономикалы? келісімдер орындалма?аннан туындайтын даулар. Б?л даулар келісс?здер ар?ылы немесе ?шінші мемлекетті? делдалды? ?атысуымен шешіледі. Екінші шаруашылы? ж?ргізетін субъектілерді? арасында?ы туындайтын даулар. Олар аралы? соттарда егер келісімге ескертпе бол?ан жа?дайда ?аралады. Ал егер ескертпе болма?ан да?дайда немесе екі тарап келіскен жа?дайда дауларды жалпы соттарда я?ни мемлекеттік соттарда, жауапкерді? немесе м?лікті? т?р?ан жері бойынша, сондай-а? бас?а соттылы?ы бойынша ?арастырады.

Б?л жерде та?ы бір айтатын ж?йт – ол халы?аралы? арбитраж ж?не мемлекеттік арбитраж – ?р т?рлі ??ымды аны?тайды. Хала?аралы? коммерциялы? арбитраж – ол халы?аралы? сырт?ы саудада келісс?здерден туындайтын дауларды ?арайды. Ал мемлекеттік арбитраж ол мемлекетті? ішіндегі субъектілерді? арасында?ы дауларды ?арайтын сот. Халы?аралы? коммерциялы? арбитраж дегеніміз – ол т?рлі мемлекеттерден шы??ан тараптарды? немесе шетелдік элементі бар тараптарды? ?здері та?айында?ан бейтарап арбитрларды? немесе арбитрді? шешу т?сілі. Оны? шешімі міндетті к?шіне ие болады.

Хала?аралы? коммерциялы? арбитражды? жалпы мемлекеттік соттан айырмашылы?ы.

  1. Хала?аралы? коммерциялы? арбитражды тараптар ?здері та?айындайды.
  2. Хала?аралы? коммерциялы? арбитражда дау жабы? т?рде ж?ргізіледі, ал мемлекеттік сотта дау ашы? ж?не жабы? т?рде де ж?ргізіледі.
  3. Хала?аралы? коммерциялы? арбитражда даулар ?ыс?а мерзімде шешіледі, ал мемлекеттік сотта к?птеген процедуралардан ?ту керек.
  4. Хала?аралы? коммерциялы? арбитраж дауды ?здеріні? жеке ережелерімен ж?не тараптарды? келіскен материалды? ???ы?тарымен шешеді, ал мемлекеттік сот ?з еліні? материалды? ???ы?ына ж?гінеді.

Арбитражды? та?ы бір ерекшелігі о?ан ша?ым талап ?ою?а болмайды. Арбитражды? шешімі міндетті к?шке ие ж?не со??ы шешім болып табылады, о?ан ша?ым жасалмайды. Дауды шешу ?шін ?шінші сот?а беру кезінде арбитражды? келісім керек. Арбитражды? келісім – тараптарды? арасында на?ты ???ы?ты? ?атынас?а байланысты ?зара туында?ан немесе туындауы м?мкін белгілі бір немесе барлы? дауды оны? шартты? немесе керісінше сипатына ?арамастан арбитраж?а беру туралы келісім. Арбитраж туралы шарттар ?ойыл?ан келісім арбитражды? ескеру деп аталады. Ескеруде тараптар дау туында?ан кезде ?андай арбитраж?а ж?гінетінін ж?не ?андай т?ртіппен ?арайтынын к?рсетеді. Арбитражды? келісімні? ерекшелігі ол тараптар ?шін міндетті ж?не сол к?рсеткен арбитраж?а ?ана ж?гінеді. Хала?аралы? сырт?ы сауда т?жірибесінде арбитражды? келісіміні? за?ды к?ші туралы с?ра?тар туындайды. Мысалы: Францияда сот?а ?арсылы? білдіре алатын, сотта істі ?ыс?арту?а келісім беретін арбитражды? келісімдер танылады. Сондай-а? шетел арбитражыны? шешімін орындау ?шін оны? орындалуы тиісті жерді? азаматты? сот ?кіліні? ?кімі ?ажет.

Жалпы, арбитражды? келісім ?зіндік автономиялы? за?ды к?ші бар келісім. Я?ни, б?л дегеніміз арбитражды? келісіміні? расты?ы жасал?ан шартты? растауына байланысты емес.

1958 жыл?ы «Шетел арбитражыны? шешімін тану ж?не орындау туралык» Нью-Йорк конвенциясы ж?не 1961 жыл?ы «Сырт?ы сауда арбитражы туралы» Еуропалы? конвенция?а с?йкес арбитражды? келісім жазбаша жасал?ан ескерту, сондай-а?, тараптарды? арасында хат, телеграмма ар?ылы жасал?ан келісім болып табылады.