Е?бек к?ші-?оны б?гінгі к?нні? ?зекті м?селелеріні? бірі. ?рбір мемлекет осы ?рдісті реттеу ж?не дамыту ма?сатында, е? алдымен, ?з мемлекетіні? к?ші-?он саясатын аны?тайды.

?аза?стан Республикасыны? к?ші-?он саясаты ?з азаматтарымызды? м?дделерін кор?ау?а ба?ыттал?ан. ?аза?стан Рес­публикасы Президенті Н.?.Назарбаевты? «Сындарлы он жыл» кітабында к?ші-?он саясатыны? е? алдымен, ?з азаматтарымызды? м?ддесін са?тау?а табан тіреуі керек екені айтылады. ?лтты? е?бек нары?ын, бізді? азаматтарды? экономикасын ?ор?ау ж?ніндегі пікірлері кейінгі кезде, ?аза?стан Республикасыны? к?ші-?он саясаты туралы т?жырымдамасында, айма?ты? сая­сат туралы т?жырымдаларында ж?не ?зге де нормативтік актілерде к?рініс тапты.

К?ші-?он саясатыны? ма?саты — к?ші-?он процестерін баскару, т?ракты демографиялы? дамуды камтамасыз ету, елімізді? мемлекеттік ?ауіпсіздігін ны?айту ж?не к?шіп-?онушыларды? ???ы?тарын іске асыру ?шін жа?дай жасау.

?аза?стан Республикасыны? к?ші-?он саясаты мына ?а?идаттар?а: к?шіп-?онушыларды? к??ы?тарьщ са?тау мен ?ор?ау?а, оларды н?сілдік, ?лтты?, тілдік, белгілері, шы?у тегі, діни нанымы, сенімі, белгілі бір ?леуметтік топ?а жататынды?ы бойынша кемсітушілікке жол бермеуге, к?ші-?он процестерін ж?не халыкаралы? міндеттемелерді реттеу саласында зандарды? ережелерін орындауды ?амтамасыз етуге; жергілікті халы? пен к?шіп-?онушыларды? ??кы?тары мен занды м?дделерін камтамасыз етуге негізделеді.

К?ші-?он ахуалыны? ?азіргі жа?дайына ж?не даму перспективасына талдау жасау; біріншіден, к?ші-?он проблемаларын шешудегі басымды?тарды; екіншіден, ?тпелі кезенде оларды шешуші негізгі ба?ыттарын, тетіктерін ж?не к?ші-?он процестерін реттеу ж?ніндегі ба?дарламаны ?зірлеуді ж?не оны ?за? мерзімдік перспектива?а ?леуметтік-экономикалы? т?ра?тылы? пен елді? т?ра?ты дамуы кезе?іне іске асыруды ай?ындау?а м?мкіндік береді. К?ші-?он саясатыны? не??рлым елеулі ба-сымды?тары: ?тпелі кезе?ні? м?селелерін шешу ?шін ?аза?стан Республикасы аума?ында к?шіп келуді ба?ылау ж?йесін ??ру ж?не дамыту; эмиграция процестерін азайту?а ж?не т?ра?-тандыру?а, соны? ішінде республиканы? интеллектуалды? ?леуетіні? кетуін болдырмау?а ж?рдемдесу; ішкі ж?не сырт?ы е?бек коші-?онын реттеуді ?амтамасыз ету; халы?аралы? е?бек нары?ында ?аза?станны? ?ркениетті ы?палдасуын ?амтамасыз ету, ?аза?станды? эмигранттар арасынан білікті мамандарды? ?айтып оралуын ынталандыру.

Е?бек к?ші-?онын реттеу. Орталык ж?не жергілікті ат?арушы органдар шетелдік ж?мыс к?шін тарту мен пайдалану?а ба?ылау жасайды:

1.   Отанды? е?бек нары?ын ?ор?ауды.

2.   Бос т?р?ан ж?мыс орындарына ?аза?станды? азаматтарды? алынуына басым ???ы?ты ?амтамасыз етуді.

3.   ?аза?стан Республикасыны? аума?ына келіп жат?ан е?бекші к?шіп-?онушылар туралы жариялап отыруды, ж?мыс берушілерді? шетел ?ызметкерлерін нысаналы пайдалану, е?бек келісімшарттары талаптарын са?тауын ?амти отырып, е?бек к?ші-?он проблемаларын шешуде ?зара іс-?имылды к?шейту ж?ніндегі шараларды ж?зеге асыруы ?ажет. За?сыз е?бек к?ші-?онына ?арсы к?рес ж?ніндегі шараларды ж?зеге асыру ж?не шетелдік ?ызметкерлерді? ж?мысы ая?тал?аннан кейін ?аза?станнан уа?ытылы кетуіне ж?не ?олданылып ж?рген за?намаларды б?за отырып ж?мыс?а ?абылдан?ан шетелдіктерді жер аударуды ба?ылауды ?йымдастыру.

Мемлекет орталы? ж?не жергілікті ат?арушы органдар ар?ылы инфра??рылым мен ?леуметтік саланы дамытуда?ы жауапты ?з мойнына алады. Жеке меншік секторды? б?секелестік ?абілеті бар к?сіпорындарына ж?мыс к?шін тарту, ?ызметкерлерді алу, оларды к?шіру ж?не т?рмыс пен е?бекті? ?олайсыз жа?дайлары ретінде же?ілдіктерді? барлы? т?рлерін беру к?сіпорын есебінен ж?зеге асырылатын болады.

Халы?аралы? е?бек нары?ына ?аза?станны? ?ркениетті ы?палдасуын ?амтамасыз ету, эмигранттар арасынан білікті мамандарды ?айтып оралуын ынталандыру.

?аза?стан Республикасы ?зіне халы?аралы? шарттар енгізген шектеулер ше?берінде ?зіні? экономикалы? м?дделерін, ішкі е?бек рыногын ?оса, ?ор?ау ма?сатында сырт?ы к?ші-?онды реттеуді ж?зеге асыратын болады.

Шетелдік ж?мыс к?шін тарту кезінде ?аза?стан Республи­касы ?зіні? геосаяси ж?не экономикалы? м?дделерін басшылы??а ала отырып, жо?ары білікті, ба?алы е?бекші к?шіп-?онушыларды ж?не ішкі е?бек нары?ында жеткіліксіз болып отыр?ан к?сіптер мен маманды? иелерін бірінші кезекте ?абылдауды ж?зеге асыратын болады.

К?ші-?он саясатыны? сырткы саясат саласында міндеттері: ТМД-?а ?атысушыларды? жанжалдарды болдырмау мен этникалык ж?не діни проблемаларды бейбіт жолмен шешу, к?ші-?он процестерін реттеу ж?не к?шіп-?онушылар шы??ан елдер-мен тиісті а?параттар алмасу ж?нінде ?аза?стан Республикасыны? мемлекетаралык шарттар жасасуы; к?ші-?он ж?ніндегі ?лтты? за?намаларыны? ?йлесімін жасау; ?аза?станны? е?беккер к?шіп-?онушыларды? ??кы?тары туралы екі жа?ты ж?не к?п жа?ты келісімге ?осылуы. Алайда, т?жырымдама шетелдік ж?мыс к?шін тартуда?ы саясатты аны?таса да, іс ж?зіне б?л саясатты? ма?саттары ж?зеге асуда деп айту ?иын.

2.1. Е?бек к?ші-?оныны? ?аза?станды? е?бек нары?ыны? жа?дайына ж?не ?лтты? за?нама?а ?сер етуі

?аза?стан Республикасы Ата за?ында к?ші-?онды реттеуді? за?ды негіздері бекітілген. 1993 жыл?ы ?абылдан?ан ал?аш?ы Конституцияны?     6-бабында: «?аза?стан Республикасы аума?ында ж?рген ж?не оны? азаматы болып табылмайтын адам­дар ?аза?стан Республикасыны? Конституциясында, за?дарында ж?не мемлекетаралы? шарттарында белгіленген барлы? ??жаттар мен бостанды?тарды пайдаланады, сондай-а? барлы? міндеттерді ат?арады, б??ан ?аза?стан Республикасы зандарында ж?не мемлекетаралы? шарттарында к?зделген шектеулер кірмейді» делінген.

?аза?стан Республикасы т?уелсіздігін ал?аннан бері, е?бек к?ші-?он ?атынастарын реттейтін за?нама мен ?зге нормативтік ??кыкты? актілер т?бегейлі ?згерістерден ?тті. Осы ?атынастарды реттейтін негізгі принциптер 1995 жыл?ы Конституцияны? 21-бабында к?рініс тапты: «?аза?стан Республикасы аума?ында за?ды т?рде ж?рген ?рбір адамны?, за?да арнайы к?рсе-тілгеннен баска реттерде, оны? аума?ында еркін ж?ріп-т?ру?а ж?не т?р?ылы?ты мекенді ?з ?алауынша та?дап алу?а ???ы?ы бар».

?ркімні? Республикадан тыс жерлерге кетуіне ??кы?ы бар. Республика азаматтарыны? Республика?а кедергісіз ?айтіп оралуына ???ы?ы бар. Сондай-а?, Конституцияны? 24-бабына с?йкес: «?ркімні? е?бек ету бостанды?ына, кызмет пен к?сіп т?рін еркін та?дауына ???ы?ы бар».  Сондай-а?, Конституцияны? 24-бабында былай делінеді: «?ркімні? е?бек ету бостанды?ына, ?ызмет пен к?сіп т?рін еркін та?дау?а к??ы?ы бар. Еріксіз е?бекке сотты? ?кімі бойынша немесе т?тенше жа?дайда немесе со?ыс жа?дайында ?ана жол беріледі». Демек, шетел азаматтары немесе азаматты?ы жо? т?л?алар ?аза?стан аумагында еркін ж?ріп-т?ру?а ж?не белгілі бір е?бек ?ызметі т?рі мен айналасу?а ???ылы дегенді білдіреді. ?аза?стан Республикасы Азаматты? кодексіні? 2-тарауыны? 14-бабында: «Республика аума?ында еркін ж?ріп-т?ру?а ж?не т?р?ылы?ты жер та?дау?а, республикадан тыс жерлерге еркін шы?ып кетуге ж?не оны? аума?ына кайтып оралу?а; за? к?жаттарында тыйым салынба?ан кез келген ?ызметпен айналысу?а; дербес ?зі немесе бас?а азаматтармен ж?не за?ды т?л?алармен бірігіп, за?ды т?л?алар ??ру, за? ??жаттарында тыйым салынба?ан кез келген м?міле жасасып, міндеттемелерге ?атысу ???ы?ы болады» делінген. Еркін ж?ріп-т?ру нормасы ?аза?стан Республикасы Президентіні? за? к?ші бар «?аза?стан Республикасында?ы шетел азаматтарыны? ???ы?ты? жа?дайы туралы» Жарлы?ында бекітілген 16-бапта: «Шетел азаматтары ?аза?стан Республикасыны? ше­тел азаматтарыны? болуына р??сат етілген аума?ында еркін ж?ріп-т?ра алады ж?не ?аза?стан Республикасыны? за?дарында белгіленген т?ртіпке с?йкес т?р?ылы?ты жер та?дай алады. Ж?ріп-т?руда?ы ?ауіпсіздікті ?амтамасыз ету, ?о?амды? т?ртіпті, халы?ты? денсаулы?ы мен адамгершілігін са?тау, Каза?стан Республикасыны? азаматтары мен бас?а да адамдарды? ???ы?тары мен м?дделерін ?ор?ау ?шін ?ажет бол?анда, Казакстан Республикасыны? б??ан у?кілеттік берілген органдарды? актілерімен белгіленеді» делінген.

Жо?арыда к?рсетілгендей, шетелдіктерді? е?бек ?ызметі ?аза?стан Республикасыны? Конституциясымен ?ана емес, сондай-ак ?аза?стан Республикасыны? Президентіні? «Казакстан Республикасында?ы шетел азаматтарыны? ??кы?ты? жа?дайы туралы» за? к?ші бар Жарлы?ымен (19.06.95); Е?бек тура­лы За?мен (10.12.99); ?аза?стан Республикасыны? «Инвестициялар туралы» За?ымен (8.10.03); Халы?ты ж?мыспен ?амту туралы За?ымен (23.01.01) ж?не де ?зге де зандар мен за??а т?уелді актілермен реттеледі.

«?аза?стан Республикасында?ы шетел азаматтарыны? ???ы?ты? жа?дайы туралы» за? к?ші бар Жарлы?та дипломатиялы? пен консулды? ?кілдіктерді? басшыларына ж?не ?ызметкерлеріні? арты?шылы?тары мен иммунитеттері ?арастырылма?ан. Осы за??а с?йкес, шетел азаматтары ?аза?стан Республикасыны? за?дары мен халы?аралык шарттары белгілеген негіз бен т?ртіпте ?аза?стан Республикасында е?бек ?ызметімен ш??ылдана алады. Шетел азаматтары жекелеген кызмет орындарына та?айындала алмайды, немесе е?бек ?ызметіні? белгілі бір т?рімен, егер б?л ?ызмет орындарына та?айындау немесе осындай ?ызмет т?рімен ш??ылдану ?аза?стан Республикасыны? за?дарына с?йкес, ?аза?стан Республикасыны? азаматты?ына ?атысты байланыста болса, ш??ылдана алмайды.

Шетел азаматтары е?бек ?атынастарында ?аза?стан Республикасыны? азаматтарымен бірдей ???ы?тарды пайдаланады ж?не сол сия?ты міндетті кепілдікте болады.

?аза?стан Республикасында ж?рген шетел азаматтары ?аза?стан Республикасыны? азаматтарымен орта? негіздерде демалыс алу?а ???ылы.

Шетел азаматтары мен азаматты?ы жо? т?л?алар?а е?бек ?ызметіні? белгілі бір т?рлерімен айналасу?а шектеуші жа?дайларына жеке-жеке то?талайы?. «Мемлекеттік ?ызмет тура­лы» ?аза?стан Республикасы Президентіні? за? к?ші бар Жарлы?ыны? 14-бабы: «Шетел азаматтары мен азаматты?ы жо? т?л?алар, олар ?згеше зандармен, халы?аралы? шарттармен, сондай-а? Президентімен к?зделмесе мемлекеттік ?ызметке алынбайды». Нотариат туралы ?аза?стан Республикасы За?ыны? 6-бабы 1-тарма?ында: «Нотариус кызметін тек ?ана ?аза?стан Республикасыны? азаматы ж?зеге асырады» делінген. Д?л осын­дай талаптар судья лауазымына, прокурор?а т.б. ?ойыл?ан.

ТМД ше?берінде «Инвестициялык ?ызмет саласында?ы ынтыма?тасты? туралы» келісімде (24.02.93) е?бек ?атынастары, соны? ішінде ж?мыс?а ?абылдау мен шы?ару, е?бек режимі мен е?бека?ы т?леу жа?дайлары, кепілдіктер мен ?тема?ылар тараптарды? инвестициялары бар к?сіпорындарда инвестициялауды ж?зеге асыратын мемлекетті? за?ыны? жеріне с?йкес реттеледі деп к?рсетілген.

Шетелдіктер ?зге мемлекеттерді? аума?ында саяси ??кы?тарды пайдаланбайды ж?не белгілі лауазым?а ие бола алмайды немесе мемлекеттік ?ауіпсіздікпен байланысты ?ызметті? т?рлерімен ш??ылдана алмайды. ?аза?стан Республикасымен Ресей Федерациясыны? арасында?ы шарт?а с?йкес, Ресей Федерациясында т?ра?ты т?ратын ?аза?стан Республикасы азаматтарыны? ???ы?ты? м?ртебесі туралы ж?не ?аза?стан Республикасында т?ра?ты т?ратын Ресей Федерациясы азаматтарыны? к?кыкты? м?ртебесі туралы шартында тікелей келесі м?селелер к?рсетілген, бас?а тарапты? аума?ында т?ра?ты т?ратын бас?а тарапты? азаматтары келесі ???ы?тарды пайдалана алмайды:

а)            жо?аргы мемлекеттік лауазым?а ж?не билікті? ?кілетті
органдарына сайлау?а ж?не сайлану;

б)            б?кілхалы?ты? сайлау?а ?атысу (референдум);

в)            дипломатиялык ?ызметтегі лауазымдарды, ?ауіпсіздік
органдарында?ы ж?не ішкі істер органдарында?ы лауазымдарды иемдене алмайды;

г)             орталы? ат?арушы билік органдарында лауазымдарды,
судья лауазымын, прокурор лауазымын иемдене алмайды;

д) облыстык, аудандык, ауылды? ?кімшілікті? басшылары мен орынбасарларыны? лауазымын иемдене алмайды.

Бас?а тарапты? аума?ында т?ра?ты т?ратын бас?а тарапты? азаматтары «Облысты?, ауданды?, ауылды? ?кімшілікті? ??рылымды? б?лімшелеріні? басшылары мен орынбасарлары­ны? лауазымын, сондай-а? жергілікті ат?арушы билікті? ??рамына кіретін комитеттерді бас?ару мен ?зге ?йымдарды баскаруды ж?зеге асырады, тараптарды? келіскен т?ртібіне с?йкес» (4 6. 2,3 т).

Шетелдіктерді? міндеттеріні? ішінде е?бек ?атынастарымен байланысты міндеті салы? т?леу. ?аза?стан Республикасында за?ды т?рде бекітілген салы?тарды, алымдарды, міндетті т?лемдерді т?леу ?ркімні? міндеті мен борышы болып табылады. Жеке табыс салы?ын ?аза?стан Республикасы азаматтары мен ше­тел азаматтары ж?не азаматты?ы жок т?л?алар т?лейді.

?аза?стан Республикасыны? «Салы?тар ж?не ?зге де бюджетiнe т?ленетін міндетті т?лемдер» туралы Президентті? за? куші бар Жарлы?ы.

Шетелдік м?шелері бар к?сіпорындарда шетелдіктер ж?мысшыдан ба?ылау ке?есіні? м?шесіне дейін ?ызметті иемденеді. Субъектке а?ы т?леу, зейнета?ы мен ?амсыздандыру м?селелері ?р?айсысы мен жеке е?бек шартында шешіледі. Олар жалакыны шетелдік валютада алады ж?не тиісті салы?тар мен міндетті т?лемдерді т?леген со? еркін т?рде шетелге жала?ысын аударады. ?аза?стан Республикасында т?ра?ты т?рмайтын шетелдіктерді? е?бек ?атынастарында кейбір элементтер, егер тараптар осы ?атынасты реттейтін мемлекетті? за?ын та?дамаса, онда шетел мемлекетіні? за?ымен реттелуі м?мкін. На?ты е?бек ?атынастары екі жа?ты м?мілемен реттеледі. Шетелдік ?атысушылары бар арнайы экономикалы? аума?та?ы к?сіпорындар ?здері дербес ж?мыс?а алу, е?бекке а?ы т?леу, кепілдіктер мен ?тема?ылар м?селелерін жо?арыда атал?ан жа?дайларды ескеріп шешеді.

Шетелдіктер е?бек ?ызметін ?азакстан Республикасы аума?ында бастау ма?сатында ?аза?стан Республикасына кіру ?шін алдын ала р??сатты ж?не шетелдік ж?мыс к?шін тарту р??сат беретін лицензияны алуы ?ажет. Шетел мемлекетіне кіру т?ртібі осы мемлекетті? за?дарымен реттеледі. К?птеген мемлекеттерге шетелдіктерді? кіруі ж?мыс?а т?ру ж?ніндегі р??сат алуына т?уелді болады.

Осындай келісімдер Франция, ?лыбритания, А?Ш, Авст­рия т.б. мемлекеттерде бар. А?Ш, Австрия, Швеция ж?не бір?атар мемлекеттерде шетелдіктерді? кіруіне жыл сайын?ы квоталар ж?не арнайы ж?мыс іздеп келетіндерге квоталар бекітіледі.

?аза?стан Республикасында шетелдіктерді? келу т?ртібі «?аза?стан Республикасында?ы шетел азаматтарыны? ???ы?ты? жа?дайы туралы» Президентті? за? к?ші бар Жарлы?ында к?рініс тапты. 22-бапта: «Егер ?аза?стан Республикасыны? тиісті тараппен келісімінде ?згеше т?ртіп белгіленген болса, шетел азаматтары ?олданыста?ы паспорт немесе оны алмастыратын ??жаттар бойынша ?аза?стан Республикасына келе ала­ды» делінген. ?аза?стан Республикасына келу шетел азаматтарына мына жа?дайларда:

а) егер ол ?аза?стан Республикасыны? егемендігіне ?арсы шы?са, оны? аума?ыны? бірлігі мен т?тасты?ын б?зу?а ша?ыратын болса;

в)            егер ол мемлекетаралы?, ?лтаралы? ж?не діни д?шпанды?ты ?ршітетін болса;

г)             егер ол террористік ?рекеті ?шін соттал?ан болса немесе
сот оны аса ?ауіпті рецидивист деп таны?ан болса;

д)            егер ол ?аза?стан Республикасы аума?ынан б?рын ?уыл-
?ан болса;

е)            егер ?аза?стан Республикасында б?рын бол?ан кезінде
?аза?стан Республикасында?ы шетел азаматтарыны? ???ы?ты?
жа?дайы туралы за?дарды, республикалы?, кедендік, валюталык немесе ?зге де за?дарын оны? б?зу фактілері аны?тал?ан
болса;

ж)           егер келу туралы ?тініш жасалган кезде ол ?зі жайында
жал?ан м?ліметтер хабарла?ан болса немесе ?ажетті ??жаттарды тапсырма?ан болса, р??сат етілмеуі м?мкін.

«Халы?ты? к?ші-?оны туралы» За?ны? 5-бабына с?йкес шет­ел азаматтары мен азаматты?ы жо? т?л?аларды? ?азакстан Республикасы аума?ында е?бек ж?не к?сіби кызметін ж?зеге асыру т?ртібі ж?не ?аза?стан Республикасы азаматтарыны? шетелдегі т?ртібі ?аза?стан Республикасыны? ?кіметімен аны?талады ж?не у?кілетті органдармен оларды? жергілікті ?ызметіні? р?ксаты мен бакылауы ар?ылы іске асады. Е?бек к?ші-?онын реттеуде арты?шылы? ішкі, ?лтты? е?бек нары?ын ?арау?а ба?ыттал?ан. Біра?, ?аза?стан Республикасыны? аума­?ына за?ды т?рде келген е?бекші-мигранттарды е?бек нары?ында?ы жа?дай?а байланыстырып шы?ару?а тыйым салынган.

ТМД-?а м?ше-мемлекеттер азаматтарыны? е?бек ?ызметі ?аза?стан Республикасы аума?ында осы За??а ж?не мемлекеттер жасас?ан екі жа?ты немесе к?п жа?ты шарттармен реттеледі (8-бап). Демек, ТМД-?а ?атысушы-мемлекеттерді? азаматтары ?шін не??рлым о?айлатыл?ан режим бекітілген.

?скери ?ызметтегі т?л?алардан бас?а ?аза?стан Республи­касы азаматтары шетел мемлекетінде е?бек ?ызметін ж?зеге асыру?а ???ы?ы бар. Б?л м?селе м?ні бойынша «Е?бек к?ші-?оны ж?не е?бекші-мигранттарды ?леуметтік ?ор?ау саласында?ы ынтыма?тасты? туралы» Келісімді (15.04.94) іске асыру болып табылады.

ТМД мемлекеттері ?абылдайтын келісімдерге ?оса аймактык; келісімдерді ?абылдайды. Мысалы: ?аза?стан Республика­сы, Кыр?ызстан мен ?збекстан Республикалары арасында Біры??ай экономикалы? айма?ты жасау туралы шартыны? 3-бабында: «тараптар біры??ай экономикалы? айма?ты ?алыптастыру барысында ж?мыс к?ші мен капиталды? еркін орын ауыс-тыруына ?ажетті ???ы?ты?, экономикалы? ж?не ?йымдастырушылы? жа?дайды жасайды» делінген.

Тараптарды? ?р?айсысы дипломдарды, білімі туралы ку?ліктерді, ата?, разряд, біліктілік берілгендігі туралы тиісті ??жаттарды ж?не е?бек ?ызметін ж?зеге асыру ?шін ?ажетті ж?не шы??ан Тарапты? аума?ында белгіленген т?ртіпте е?бекке орналасатын тарапты? ?зге де ??жаттарын ресімдеусіз мойындайды ж?не біры??ай экономикалы? айма?та азаматтар?а визасыз режимді ?амтамасыз етеді.

«Халы?ты? к?ші-?оны туралы» За?ны? 34-бабына с?йкес к?ші-?он ?рдістерімен бас?арылатын у?кілетті орган (К?ші-?он агенттігі) ?аза?стан Республикасы ?кіметіні? тапсырмасымен ?зге шетелдік мемлекеттерді? ?кіметтері ж?не е?бек к?ші-?онымен айналысатын ??рылымды? б?лімшелерімен келісімдер жасау?а ???ылы.

Шетел азаматтары мен азаматты?ы жо? т?л?аларды? іске асыратын е?бек ?ызметіні? кейбір т?рлері «К?ші-?он туралы» За?да?ы е?бек к?ші-?онына с?йкес келмейді. Б?л ?ызмет т?рлеріне т?мендегілер кіреді:

— ?аза?стан Республикасы аума?ында?ы ?скери ?ызмет б?лімшелеріндегі ?ызмет;

—      дипломатиялы? миссиялар мен халы?аралы? ?йымдарды? ??рамында?ы ?ызмет;

—      ?аза?стан Республикасына о?у барысымен немесе ?ндірістік т?жірибесімен келгендер;

—      мемлекетаралы? шарттар?а, сондай-а?, ?аза?станды? ж?не шетел ?йымдарыны? арасында жасал?ан е?бек ?ызметі туралы контрактілеріндегі е?бек ?ызметтері;

—      ?аза?стан Республикасында ресми т?рде тіркелген діни бірлестіктердегі к?сіби ?ызметі;

—      ?аза?стан Республикасында аккредиттелген б??аралы? ??ралдары, радио ж?не теледидар ?кілдері;

—      ?аза?стан Республикасына келетін ?айырымдылы? ж?не ізгілік к?мек к?рсету;

—      шетелдік ?йымдар?а тиесілі те?із ж?не ?зен кемелері, ?уе, теміржол ж?не автомобиль к?лігі экипаждарыны? м?шелері ?ызметтері.

Жо?арыда атал?ан т?рлерден бас?а ?аза?стан Республикасыны? ?кіметі е?бек к?ші-?оны болып табылмайтын ?зге де е?бек ?ызметі т?рлерін бекіте алады.

Б?гінгі к?нгі ?лтты? е?бек нары?ына келесі тенденциялар т?н: ж?мыспен ?амтыл?ан халы? саныны? ?ыс?аруы; ж?мыссыздар саныны? азаймауы (2001 жылды? 1 с?уіріндегі статистикалы? м?ліметтер бойынша жалпы халы? санынан ж?мыссыздар саны 12,7% жетті); к?ннен к?нге с?раныс пен ?сыныс арасында?ы тепе-тендікті? ны?аюы; жасырын ж?мыссызды?ты? к?беюі. Осыны? барлы?ы халы?ты? эмиграциясына ?келіп со?ады. 2001 жылды? 1 ?азанында?ы б?кіл халы? сана?ыны? м?ліметтеріне с?йкес, халы? саны 14810 мы? адам, ал 1991 жыл?ы сана? бойынша 16793 мы? адам, я?ни халы? саны 10 жыл ішінде 2 млн. адам?а немесе 11,3% т?мендеді. Адамдарды? саны к?бінесе, солт?стік ж?не орталы? облыстарда: А?мола, ?останай, Солт?стік ?аза?стан, Павлодар мен ?ара?андыда ?ыс?арды. ?аза?стан Республикасында 2000 жыл?ы ресми м?ліметтерге с?йенсек, орташа жала?ы 90,6 А?Ш долларын ??райды. Дегенмен, бізді? отанымыздан 75 000 эмигрант Ресейге ?оныс аударды. Жо?арыда атал?ан фактілерді? к?ші-?он саясатына теріс т?сы — мемлекетімізді? е?бек ?леуетіні? сапалы? ??рамы нашарлайды. Республикадан жо?ары білікті мамандар кетуде. Біра?, со??ы жылдары Мо??олиямен 35%, Иранмен 8%, Т?ркиямен 2% к?ші-?онны? о? сальдосы бай?алуда.

К?ші-?он туралы За?да (13.12.1997) шетелдіктерді? Казакстан Республикасы аума?ында е?бек кызметі ?арастырыл?ан. Иммигрант — ?аза?стан Республикасына уа?ытша немесе т?ра?ты т?ру?а келген шетелдік немесе азаматты?ы жо? болып табылатын жеке т?л?а. ?аза?стан Республикасына е?бек к?ші-?оны бойынша, біра? азаматты?ты ауыстыруды ма?сат т?тпай келген шетелдіктер мен азаматты?ы жо? т?л?алар, егер мемле-кеттік келісімдермен бас?адай т?ртіп ?арастырылма?ан болса, ?аза?станнан тыс?ары жерде т?ра?ты ?онысы болу?а тиіс.

1990 жылдардан бастап, ?аза?стан Республикасында реэмиг­рация ?рдісі ?ар?ынды т?рде дамыды. Мысал?а 1991-2000 жылдар аралы?ында Республикамыз?а 183 мы? адам келді.

2.2. ?аза?стан Республикасына шетелдік ж?мыс к?шін тартуда?ы к?кейкесті м?селелер

ТМД ше?берінде е?бек к?ші-?оны ж?мысшы е?бек к?шін импорттаушы мемлекетті? экономикалы? даму де?гейіне байланысты. Б?л аспектіде Ресей ТМД мемлекеттері ішінен е? тартымды, ал Орта Азиялы? мемлекеттерден ?аза?стан деп есептеледі.

Мысалы: Ресейге, ?сіресе е?бекші-иммигранттар негізінен Украинадан келеді. Украинды? карбованецті? Ресейлік рубльге ?ара?анда курсы ?лде?айда темен, сонды?тан да, украинды? е?бекші-иммигранттар?а жала?ыны Ресейден алып, ал кейін оны ?з Отанында ж?мсау тиімді болады. Д?л осындай жа?дай ?аза?станда бай?алуда. Бізге, ?сіресе ?збекстан, ?ыргызстан, Т?жікстанны? е?бекші-иммигранттары ж?мыс істеуге келеді. Импорттаушы мемлекетті? к?сіпорындарына б?л тиімді: біріншіден, арзан ж?мыс к?шін пайдаланады, екіншіден, е?бек жа?дайларыны? кауіпсіздік пен гигиеналы? м?селелеріне е?бекші-иммигранттар жо?ар?ы талаптар ?оймайды. ?шіншіден, жергілікті ?ызметкерлер жала?ыны? т?менгі м?лшеріне келіспейтінін біліп ж?мыс беруші ?зіне арзан, е?бекші ж?мысшылар штатын калыптастырады.

Р??сат беруді? т?ртібі. Ж?мыс беруші р??сат алу ?шін у?кілетті орган?а мынадай ??жаттарды:

1) жекелеген к?сіпкер мен біліктіліктер бойынша тартылатын шетелдік ж?мыс к?шіні? санын, санатын к?рсете отырып, мемлекеттік немесе орыс тілінде р??сат беруге ?тінішті;

2)    орталы? ат?арушы орган бекітетін басшылар, мамандар мен бас?а да ?ызметшілер лауазымдарыны? біліктілік аны?тамалы?ына (БА), ж?мысшылар ж?мыстары мен к?сіптеріні? біры??ай тарифтік-біліктілік аны?тамалы?ына (БТБА) с?йкес, ?р лауазым ?шін белгіленген біліктік талаптарын;

3)    шетел тілін ж?не халы?аралы? стандартты білу, шетелдегі ж?мыс т?жірибесі ?ажеттілігіні? негіздемесін;

4)    ?тініш берген к?ннен бастап, 1 айдан аспайтын мерзімде у?кілетті органны? ??ірлік дерек?орынан бос лауазымдар ж?ніндегі ?сыныстарды? болуы туралы аны?таманы;

5)    лауазым?а ?ойылатын біліктілік талаптарын к?рсете оты­рып, у?кілетті орган?а ?тініш бергенге дейін, кемінде 1 ай б?рын ж?не 3 айдан кешіктірмей жариялан?ан мемлекеттік ж?не орыс тілдеріндегі бос орындар туралы хабарландырулар бар республикалы? ж?не жергілікті мерзімді басылымдарды? т?пн?с?аларын;

6)    орталы? ат?арушы органыны? Web-сайты ар?ылы е?бек нары?ыны? республикалы? дерек?оры бойынша іздестіруді? н?тижелерін;

7)    б?рын берілген р??саттарды? ерекше шарттарыны? орындалуы туралы а?паратты (бар болса);

8)    ж?мыс берушіні? бос орын?а ?аза?станды? азаматтарды алудан у?жделген бас тартуын;

9)    тартылатын шетелдік ж?мыс к?ші саныны? негіздемесін ?сынады.

У?кілетті орган:

1.             Ж?мыс беруші ?сын?ан ??жаттарды, олар ?сыныл?ан
к?ннен бастап он ж?мыс к?ні ішінде ?арап, шетелдік ж?мыс
к?шін тарту?а р?сат беру ж?ніндегі комиссияны? ?сынымдары бойынша р??сат беру (бермеу) туралы шешім ?абылдайды.

Комиссия туралы ережені у?кілетті орган орталы? аткару­шы органмен келісім бойынша ?зірлейді ж?не бекітеді. Комиссияны? к?рамына орталы? аткарушы орган, ?аза?стан Республикасыны? Ішкі істер министрлігі ж?не ?аза?стан Республикасыны? К?ші-?он ж?не демографиялы? ж?ніндегі агенттігі аума?ты? органдарыны? ?кілдері енгізіледі.

2.             Ж?мыс беруші мен орталы? аткарушы органды шешім
кабылдан?ан к?ннен бастап бес ж?мыс к?ні ішінде ?абылдан?ан шешім туралы хабардар етеді.

Р??сатты? нысанын орталы? ат?арушы орган бекітеді. Ж?мыс беруші у?кілетті органды р??сат беру туралы жазбаша хабарландырыл?ан к?ннен бастап, бір ай ішінде р??сат алуы керек.

Р??сат у?кілетті орган ?келінетін шетелдік ж?мыс к?шіні? тізімдерін раста?ан с?ттен бастап ?олданылады.

У?кілетті орган берген р??сат тиісті облысты?, Астана мен Алматы ?аласыны? аума?ында ?ана ?олданылады ж?не оны бас­ка ж?мыс берушілерге беруге болмайды.

Ж?мыс берушілерді? шетелдік ж?мыс к?шін бірнеше облыстарда ж?не (немесе) Астана ж?не (немесе) Алматы ?алаларында пайдалануы ?ажет бол?ан жа?дайда, ж?мыс берушіні? т?р?ылы?ты жеріндегі у?кілетті орган орталы? ат?арушы органны? келісімі бойынша екі ж?не одан да к?п облыстарда, сондай-а? Астана ж?не (немесе) Алматы ?алаларында е?бек ?ызметін ж?зеге асыру ?шін шетелдік ж?мыс к?шін тарту?а р??сат бере алады.

Р??сат мынадай жа?дайларда:

1)            осы ережеде к?зделген ??жаттар толы? ж?не тиесілі
ресімделмесе;

2)   б?рын берілген р??сатты? ерекше шарттары орындалмаса;

3)   б?лінген квотадан асып кетсе берілмейді.

Ж?мыс беруші у?кілетті органны? шешімімен келіспеген кезде ?абылдан?ан шешімні? негізділігі м?ніне орталы? атка­рушы органга ?тінішпен бара алады.

Орталы? ат?арушы орган ж?мыс берушіні? ?тінішін ?арайда, у?кілетті органнан с?ратып алган ?ажетті материалдарды зерделейді ж?не н?тижелері бойынша ?орытындыны тиісті у?кілетті орган?а ?арау?а жібереді, б?л туралы ж?мыс берушіге хабардар етеді.

Ж?мыс беруші т?менгі жала?ыны белгілеуі, ж?мыс берушіні? бос орын?а ?аза?станды? азаматтарды алудан у?жделген бас тартуын ?амтамасыз етеді. Демек, ж?мыс беруші тек жеке басыны? экономикалы? м?ддесін басты орын?а ?ою?а жо?арыда атал?ан м?селе жол береді.

Осы ережеге № 55 ?аулымен (20.01.03) ?згерістер мен толы?тырулар енгізілді. № 322 (27.03.04) ?аулыда?ы ?осымшада б?л ережені? бірнеше баптарын ?згертті. То?талып кететін болсак, № 55 ?аулы?а с?йкес 3-тарауды? 13-тарма?ы орталы? ат­карушы орган р??сат беру кезінде ж?мыс берушіге р??сат беру категориясына с?йкес арнайы шарттарды орындауды ж?ктейтін бол?ан:

1) 1-санат ?шін — орташа арнаулы ж?не жо?ар?ы білімі бар ?аза?станды? ?ызметкерлерді даярлау, ?айта даярлау ж?не оларды? біліктілігін арттыру;

2) 2-санат ?шін — б?дан ?рі шетелдік ж?мыс к?шін алмастыру ?шін ?аза?станды? азаматтарды даярлау, ?айта даярлау ж?не оларды? біліктілігін арттыру;

3) 3-санат ?шін — шетелдік ж?мыс к?шін алмастыру ?шін ?аза?станды? мамандарды дайындау, ?аза?стан азаматтарына ?осымша ж?мыс орындарын ??ру.

Ал № 322 ?аулы?а с?йкес 4-тарау р??сат беру шарттарыны? 13-тарма?ы у?кілетті орган р??сат беру кезінде ж?мыс берушімен келісім бойынша о?ан мынадай ерекше шарттарды? кез келгенін орындалуын ж ?ктейді:

1. ?аза?стандык ?ызметкерлерді даярлау, ?айта даярлау, біліктілікті арттыру.

2.             Б?дан ?рі шетелдік ж?мыс к?шін алмастыру ?шін каза?станды? азаматтарды даярлау, ?айта даярлау ж?не оларды?
біліктілігін арттыру.

3.             ?олда бар ж?мыс орындарын са?тау.

4.             ?аза?станды? азаматтар ?шін ?осымша ж?мыс орындарын ??ру.

Бізді? пікірімізше, со??ы ?згерістер ж?мыс берушіге р??сатты алу ?шін б?рын?ы ережеге ?ара?анда, нег?рлым о?ай шарт­тарды ?ояды, я?ни, біріншіден, ж?мыс берушіні? келісімі ке­рек, екіншіден келісімін берсе 4 шартты? ішінен ?зіне е? ?олайлысын тандау?а ???ы? берілген. ?рине, кез келген ж?мыс беруші осындай шарттарды? ?зіне міндеттеліп ж?ктелуіне келіспейді. М?мкін, за? шы?арушы органдар б?л ?згерісті за?сыз шетел ж?мыс к?шін тартпауы ма?сатында енгізген шы?ар. Ж?мыс берушіні? ?зі ???ылы жай р??сатты немесе ауыртпалы?ы бар р??сатты алу, ал олар?а міндеттер мен шарттарды ж?ктемеу келешекте ?аза?стан Республикасында занды шетел ж?мыс к?ші болатынды?ына ?келіп со?ады.

4-тарауды? 21-бабында шетел ж?мыс к?шін тарту?а р??сатты беру 3 санат?а б?лінген.

1)            1-ші санат — ?йымны? басшы ??рамын тарту?а;

2)            2-ші санат — ??жаттарды белгіленген т?ртіппен растал?ан
жо?ары ж?не к?сіптік орта білімі бар мамандарды тарту?а;

3)            3-ші санат — білікті ж?мыс к?шін тарту?а.

Ал № 322 ?осымшада 4-ші санат т?рі к?рсетілген — е?бекші-мигранттарды? е?бек к?ші-?оны ж?не оларды ?леуметтік ?ор?ау саласында?ы ынтыма?тасты? туралы келісімдерге с?йкес маусымды? ауыл шаруашылы?ы ж?мыстарымен айналысатын ж?мысшылар.

1990 жылдардан бастап, б?рын?ы Ке?ес республикаларынан реэмиграция ?рдісі белсенді т?рде дамыды ж?не ?аза?станды тастап кетуге м?жб?р бол?андарды? (репатрианттарды?) ора­луы бай?алды. 1991-2000 жылдар арасында 183 мы?адам ?аза?стан?а келді. ?аза?стан Республикасыны? К?ші-?он ж?не демографиялык агенттігі ?аза?стан Республикасы Президентіні? жыл сайын?ы бекітетін квотасына с?йкес т?л?аны иммигрант деп тану немесе танымау туралы шешімді ?абылдайды. Сонымен ?атар со??ы жылдарда ?аза?стан Республикасыны? аума?ында шетел ж?мыс к?шін тартуды? т?ртібі ?лі к?нге дейін даулы ж?не к?кейкесті м?селе. Б?л м?селені? ?зектілігі: 1. ?аза?стан Республикасыны? инвестициялы? саясатымен ж?не Орта, Шы?ыс Азия мемлекеттерінен за?сыз ?оныс аударушыларды? ?лкен а?ымынан туындады.

?аза?стан Республикасыны? б?гінгі танда?ы саясаты ірі ?нерк?сіпті?, пайдалы ?азбаларды табу, ?айта ?ндіру ж?не тасымалдау саласыны?; жабды?тарды ?ндіру, кен орындарды (газ ж?не м?най) игеру, машина ??рылысы, білім беру, ??рылыс салаларыны? дамуына ба?ыттал?ан. Ірі ?нерк?сіптік кешендерді салу ?шін мемлекетімізде, жергілікті к?сіпкерлер де материалды?, техникалыкресурстармен жеткілікті д?режеде ?амтылма?ан, сонды?тан да ?ндірістік ж?йені жо?ары де?гейде ?алыптастыру ?шін шетел капиталын тарту?а біз м?дделіміз.

Т?уелсіздігін ал?ан со?, ?аза?стан?а шетелдік ж?мыс к?шін тартуды? т?ртібіне байланысты бірнеше нормативтік актілер ?абылданды. Алайда, за?нама жиі ?згерістерге ?шыра?ан со? шетел ж?мыс к?шін тартуды? т?ртібінде р??сатты алу процедурасына ?ойылатын талаптар ?ата? болды. Осы ?атынастарды негізінен «Халы?ты? к?ші-?оны туралы» За? (13.12,97), «Халы?ты ж?мыспен ?амту туралы» За? (23.01.01.) ж?не «Халы?ты ж?мыспен камту туралы» За?ын іске асыру шаралары туралы ?аза?стан Республикасы ?кіметіні? ?аулысы реттейді.

2000 жылдан бастап, шетел ж?мыс к?шін тарту ?шін квота белгіленді. За? шы?арушыларды? квота енгізуі бізді? пікірімізше б?л ?атынастар ше?беріндегі а?аулы?тарды жойды. Квотаны енгізу туралы м?селеге мемлекетті? е?бек, халы?ты ж?мыспен ?амту, халыкты ?леуметтік ?ор?ау органдары ?здеріні? бірнеше жобаларыи ?сынды. Осы органдардан бас?а ?аза?стан­ды? к?сіпкерлер мен шетел инвесторларыны? ?кілдері жобалар?а ?з т?сініктемелерін ж?не ?сыныстарын білдірді. Н?тижесінде, Каза?стан Республикасы ?кіметіні? №836 каулысымен (19.06.01) ?азакстан Республикасына шетелдік ж?мыс к?шін тарту?а квота белгілеу ережесі, ж?мыс берушілерге р??сат беруді? шарттары мен т?ртібі бекітілді.