Коммерицялы? контрактіге міндетті статутты бекіткенде Англия, Германия, А?Ш ж?не Франция соттарыны? негізге алатын м?сілесі доктриналарда ?лкен танмалды?пен ?олданылатын тараптарды? еркіндігі ?а?идасы болып табылады. Ол бойынша тараптар ?здеріні? шартты? міндеттемелеріне ?олданылатын ???ы?ты та?дау?а ерікті.

Тараптарды? шартты? ты?ыз байланысты ел за?ын ?олдану?а байланысты та?дауы шектелген бе? Б?л с?ра??а атал?ан мемлекеттерді? коллизиялы? доктриналары т?жірибеге с?йене отырып, к?п жа?дайда шектелген тараптарды? еркіндігін ?олдайды. Кейбір коллизионистер у?кілетті ???ы?ты? т?ртіпті та?да?ан жа?дайда тараптарды? шеткелген еркіндігіне ?арсы шы?ады.

Коммерциялы? шарттарда тараптарды? шартты? міндеттемелеріні? жекелеген б?ліктері ?р т?рлі ???ы? ж?йесімен реттелетін жа?дайлар да кездеседі.

Доктрина тараптар шарт жаса?ан кезде ?ркениетті халы?тарды? ???ы?тарыны? жалпы ?а?идаларын ?олдану?а жол береді. Жасас?ан шартты? мазм?нынан ж?не одан туындайтын жа?дайлардан тараптарды? на?ты еркіндігін біле алмаса, Франция, Англия, Германия ж?не А?Ш соттары тараптарды? болжамды еркіндігін немесе осы жа?дайларда ?ділетті ж?не а?ылды адам ?андай ???ы?ты та?дайтыны жайлы с?ра?ты шешеді. Жа?а а?ылшын сот т?жірибесінде тараптарды? болжамды еркіндігін теріске шы?арып, «?ділетті ж?не а?ылды адам б?л жа?дайда ?андай ???ы?ты та?дар еді» Дегенді басшылы??а ал?анды ж?н к?реді.

Тараптарды? болжамды еркіндігін ж?не а?ылды адам еркін теріске шы?ара отырып, жо?арыда атал?ан мемлекеттерді? соттары кей жа?дайда сот т?жірибесінде к?п кездесетін презумпцияны ?олданады.

?здеріні? клиенттеріне жалпы т?ртіпте ?ызмет к?рсететін мекемені? орналас?ан жер за?ына ?атысты презумпция ?лкен м?нге ие болды. Банктерді?, са?тандыру ?йымдарыны?, транспортты? мекемелерді? ж?не бас?а да ?йымдарды? клиенттері жылпы тиражда?ы шы?арыл?ан нысанда шарт жасасу туралы ?сынысты ?абылда?анда сол шартты? нысанын жаса?ан к?сіп-орынны? орналас?ан жер за?ын шарт нысанына ?олдану?а келіскен деп танылады.

Нысанда к?рсетілген талаптарды ?абылдау «шарт?а ?осылу» деп аталады. Б?л терминді ал?аш рет француз цивилисті Салейлем 1901жылы ?олдан?ан.

М?нда негізінен клиент шартты? талаптарын жасауда ж?не тал?ылауда ?атыспайды, ол тек о?ан ?ол ?ою ар?ылы шарт?а «?осылады».

?осылу шарттары бойынша кейінгі кездері Германия, А?Ш т?жірибесінде онда к?рсетліген клиентке тиімсіз талаптарды жарамсыз деп жариялауда. Б?л негізінен, шарт талаптарында?ы «тараптарды? еркіндігі» ?а?идасына байланысты болып т?р.

Ал Германия ж?не Италияны? соттары тараптарды? жалпы азаматты?ына немесе жалпы домицилиіне назар аударады.

?р т?рлі елдерді? соттары даулы міндеттемелерге ?олданылатын к?птеген ???ы? ж?йелеріні? ішінен ?ажеттіу ???ы?ты? ж?йені та?да?анда к?птеген жа?дайларда сол даулы міндеттеме ?ай ???ы? ж?йесінде жарамды болса сол ???ы?ты? ж?йені та?дайды. Со??ы кезде т?жірибеде ж?не теорияда міндетті статутты аны?тау негізінде бір ?ана критерийді ?олданып ?ана ?оймай, ?андай да бір ?ана критерийді? жиынты?ын ?олдану басшылы??а алынуда. Чешир б?л презумпцияны ?олдайды. ?ткені, б?кіл шарт жа?дайларын негізге алуды? орнына оны? белгілі бір жа?дайына ?ана басымдылы? беріліп, сол ар?ылы ол дау д?рыс шешілмейді дейді. Шартты тал?ылау оны? барлы? объективті белгілері негізге алына отырып, ж?ргізілуі керек.

Міндетті статутты белгілеу кезінде к?птеген жа?дайларда шартты? жасал?ан жері негізге алынады ж?не олар т?ра?ты деп саналады. Біра? Германияда шартта тараптар та?да?ан ???ы?ты? ж?йе к?рсетілмесе, онда о?ан шартты? орындал?ан жер за?ы ?олданылады. Б?л критерий коллизиялы? м?селелерді шешкенде ?лкен ?иыншылы?тар?а со?тырады. Б?л ?сіресе сатып алу-сату шартына байланысты ж?не де синаллагматикалы? шарттарды? коллизиялы? м?селелерін шешкенде ?лкен ?иынды?тар?а со?тырады. К?птеген жа?дайларда сатушыны? ж?не сатып алушыны? міндеттері екі т?рлі ???ы?ты? ж?йеге ба?ынышты болады, б?ларды? бір-біріне байланысты болуына ?арай к?рделі конструкцияны? ?ажеттілігі туындайды.

Біз жо?арыда шартты? міндеттемелерді? статутына байланысты коллизиялы? м?селелерді ж?не оларды? Англия,А?Ш, Франция ж?не Германияны? т?жірибелерінде ?алай шешілетіндігі жайлы айтты?, енді шартты? нысанына то?талса?, Англия, Франция ж?не Германияны? т?жірибесінде шартты? нысаны деп к?рсетілген бас?а елді? ???ы?ына с?йкес болса, б?л негіздер бойынша сот шартты жарамсыз деп тани алмайды.

Шартты? нысанына байланысты м?селелерді шарт жасал?ан жер за?ы (lex loci contractus) бойынша шеше отырып, сот бірнеше ?иыншылы?тар?а теп келеді.

Мысалы: тараптар ?атыспай жасалатын (договор жеду отсутствующим) шартты? нысанына ?атысты ?иыншылы?тар?а тап келеді.

Батыс елдеріні?, ?сіресе а?ылшын-америнканды? т?жірибеде м?мілені? нысанына байланысты шетелдік за?ны? ережелеріні? сипатына байланысты с?ра?тар кездеседі. Ол: м?мілені? нысаны процессулды? па, ?лде материалды? ???ы?ты? сипатта ма деген сауалдар. Егер ??зыретті шетелдік за? шартты? жазбаша жасалып, гербтік салыммен жасалуын талап етсе, онда б?л талапты? са?талмауы ерте?гі к?ні шартты? д?лелдеме ретінде ?олданбай, сот ?ор?ауынан айырылатынды?ын білдіреді. Б?л жа?даларда Англия мен А?Ш соттары м?ны ?олданылу?а жатпайтын процессуалды? норма деп таниды.

Егер де осы талаптарды са?тамау, белгілі бір шетел за?намасы бойынша шартты? жарамсызды?ына алып келсе, б?л жа?дайда соттар оны эксаума?ты? ?ызмет етуші материалды норма деп т?сінік берген. М?ндай т?сінікті? д?рыс еместігі ай?ын, егер коллизиялы? сауал шетел за?намасыны? пайдасына шешілсе, онда ?ал?ан барлы? за?ны?  ???ы?ты? институттары шетел за?намасыны? негізінде ?ана ?олданылуы м?мкін.

Затты? ???ы?тарды орнатуды? п?ні болып табылатын м?мілені? нысаны затты? орналас?ан жеріні? за?ына ба?ында. Германды? азаматты? за?дар мен французды? т?жірибені? кіріспе за?дарыны? 11-бабыны? екінші абзацына с?йкес, жалпы ережелерден ерекше жа?дайларды барлы? затты? сипаттамада?ы м?мілелеріне ?олданылады, ал а?ылшын-американды? ???ы? м?ны тек жылжымайтын м?лік м?мілесіне ?ана ?атысты ?олданады. Сауда м?мілелерін жасау?а байланысты т?л?аны? ?абілеттігі бойынша т?рлі елдерді? соттарыны? жалпы тенденцияларына шолу жасады?. Олар за?ны? ?олданылуын т?л?аны? жеке за?ын ?олдану?а дейін оны ке?ейтіп жіберуі м?мкін. Б?л сауалдар А?Ш пен Англияны? т?жірибесінде корпорациялы? ???ы? ?абілеттілігіне байланысты ма?ыз?а ие бола бастады. ?азіргі та?да корпорациялы? м?мілені жасау бойынша ?абілеттігіне байланысты сауалдар коллизиялы? ???ы? аспектісінде келесідегідей шешіледі: негізінен capacity корпорацияны ??ру за?ына, я?ни ?ай мемлекетті? немесе штатты? за?ы бойынша корпорация ??рылды, со?ан байланысты болып келеді. Атал?ан за? корпорацияны? ???ы? ?абілеттігіні? шектерін ай?ындайды, ?йткені Гудричты? айтуы бойынша «жасанды т?рде жасал?ан ?йымны?- корпорацияны? ???ы? ?абілеттілігі оны?  сыртта м?міле жасауынан ке?ейіп кетпейді, біра?, б?л ретте м?міле нысаны бойынша корпорация?а кетпейді, біра?, б?л ретте м?міле нысаны бойынша корпорация?а ерте?гі к?ні аоыз ?ойылатын болса, корпорация шарт корпорациясыны? ???ы? ?абілеттілігінен асырып жасал?ан деп ??ж айта ала ма деген с?ра??а жауап береді. Сонымен ?атар, жекелеген жа?дайларда инкорпорацияны? жерінде шы?арыл?ан жалпы сипатта?ы норма оны? белгілі бір ?рекеттерді жасауына шектеу болып табылады ма? ОСы с?ра?тарды шешіп алуымыз керек. Бірінші жа?дайларда корпорацияны? ???ы? ?абілеттілігі барлы? жа?дайда шешілетіндігі айтылады; ал екінші жа?дайда тек аума?ты? сипатта?ы тыйым туралы с?з болады.

М?мілерді? м?ні бойынша жарамдылы?ына байланысты коллизиялы? с?ра?тарды шешуде ?лкен ?иынды?тар туындайды. Б?ларды? ?атарына ерік білдірудіб?зу, за?дылы?ты ж?не шартты? сол немесе бас?а бір шарттарын орындамауды жат?ызу?а болады.

А?ылшынды? соттар мен Германияда шартты? жарамдылы?ын міндеттемелік статут бойынша шешетін, я?ни шарт жарамды деп таныл?ан жа?дайда оны? ?рекеттері реттелетін за?мен шешеді.Сонды?тан да, м?селен, екі жа?ты да ?ана?аттандыру бойынша а?ылшынды? ???ы? нормалары бойынша емес, бас?а шетелдік ???ы? нормаларымен жасал?ан болса, ?олдану?а жатпайды. Келесі бір мысал: егер а?ылшынды?, французды? фирмалар арасында жасал?ан шарт а?ылшынды? за?нама?а с?йкестендіріліп жасалса ж?не а?ылшынды? материалды? ???ы?та о?ан шек ?ойылмай, біра? француз за?намасына с?йкес жасалса британды? сот оны за?сыз деп танымайды.

Біра? б?л жа?дайда, м?ндай за?намасына шек ?ою Францияда шарт орындалатын болса онда француз за?ы ескерілуі тиіс.

Б?л жа?дайда шетелдік за? фактілік жа?дайда?ы ма?ыз?а ие болады. Біра?, б?л т?ста а?ылшынды? туралы м?селені шешкен кезде материалды? ???ы?ты? нормаларын ескеруі тиіс.